Jean Laborde - Ilay voalohany namokatra taozava-baventy teto Madagasikara

Tena vazaha frantsay i Jean Laborde

RAHA VAO MIRESAKA AN’I MANTASOA DIA TOERAM-PITSANGANTSANGANANA AHITANA ILAY FARIHY LEHIBE NO AO AN-TSAINA. TOY IZANY KOA NY MOMBAMOMBA AN’I JEAN LABORDE, IZAY VAZAHA ISAN’NY NISANTATRA NY TAOZAVA-BAVENTY TETO MADAGASIKARA. NAMANTATRA IZAY NATAON’I JEAN LABORDE TAO MANTASOA IREO MPITIA DIA AN-TONGOTRA, VAHININ’NY ORTANA (OFISIM-PARITRY NY FIZAHANTANY ETO ANALAMANGA) NY SABOTSY 28 JOLAY TEO.

Ity ilay lafaoro famokarana simenitra

Izay hiarovana an’Antananarivo amin’ny tondra-drano, amin’ny lafiny iray no nanaovana ny tohodrano ao Mantasoa, ny taona 1939 ka nahazoana ilay farihy lehibe mirefy 2 000 ha, mirefy 150 km ny morony. Amin’ny lafiny iray, dia ambaran’ny olona mahalala azy fa antony nanafenana ireo akoram-by, izay efa notrandrahina tamin’ny andron’i Jean Laborde no nanaovana io farihy noforonina io. Nanao dingan-dava ny fandrosoana saingy nitsahatra tamin’ny nahafatesany.

Nanome zavatra goavam-be tsy nahy

Tato amin'ity toerana ity no namokarana taozavatra isan-karazany toy ny savony na lovia bakoly

Tonga tsy nahy teto amintsika i Jean Laborde, izay teraka tany Auch, Frantsa ny 16 oktobra 1805 ary maty teto amintsika ny taona 1873. Vaky ny sambo Saint Roch nandehanany ka natopan’ny onja nankao amin’ny vavaranon’i Matitanana, amin’iny ilany atsinanan’ny Nosy iny izy. Vao 15 taona teo izy tamin’izany. Naterin’ireo nisambotra azy tao amin’ny toby famokaran’ny voanjo frantsay Napoléon de Lastelle, ao Mahela i Jean Laborde. Olona nampiana-tena ka tsy nahavita fianarana fa nijanona teo amin’ny kilasy faha-3 izy. Metisy iray, Emilie Roux na Rousse no nalainy vady tany Mahela. Nisy koa Malagasy hafa novadiany. Niakatra taty Antananarivo izy ka nifandray akaiky tamin-dRanavalona I na dia teo aza ny tsy fitiavan’ity mpanjaka ity vahiny. Ny 3 mey 1832 izy no nahavita fifanarahana, niaraha-natao sonia voalohany tamin’ny fanjakan-dRanavalona I hamokarana basy 4 000. Nifanarahana koa ny hanomezany fiofanana ho an’ny mpiasa malagasy ho tonga manam-pahaizana manokana amin’ny famokarana basy.

Nampiana-tena

Ity ilay lafaoro goavana naoriny, nandrendreham-by ”fonte” sy ”acier”.

Boky Rakibolana goavana mirakitra ny fomba famokarana tao-zavatra isan-karazany sy maro vitan’ny manam-pahaizana manokana tamin’izany fotoana izany no nataon’i Napoléon de Lastelle fanomezana ho azy tamin’ ny mariaziny tamin’i Emilie Roux. Io boky sarobidy io no nampianarany tena ka nahavitany namokatra karazan-javatra maro, tsy mbola vitan’ny Malagasy teo aloha.
Nomen’ny mpanjaka tany teny Ilafy i Jean Laborde hahazoany manao ny famokarana. Teny no nandramana ny famokarana basy voalohany. Teraka ny antokon’olona nomena anarana Avaratr’Ilafy, nahay nandrendri-by taorian’izay.

Nifidy an’i Mantasoa

Be itony karazam-bato, vatonakoho itony ao Mantasoa

Nifindra tany Mantasoa i Jean Laborde ka izy no nanokatra lalana voalohany, azon’ny sarety sy fiarakodia naleha ary koa nanorina tetezana manodidina an’i Mantasoa sy ny mampitohy azy amin’ny renivohitra, nahafahana nitatitra ny vokatra vita. Nomeny anarana Soatsimanampiovana ny tao Mantasoa.
Ny taona 1841 no nanorenany ny lafaoro goavambe, fandrendreham-by. Nitarika rano izy nampihodina ny kodiarana nitsoka ny afo nandrendrehana ireo akoram-by, izay hita manodidina ny toerana. Mampiaiky ny manam-pahaizana ny haavon’ny teknika nampiasainy tamin’izany. Efa nahavita “fonte” sy vitsy (acier) izy tamin’izany, nahafahany namokatra tafondro lehibe. Nomena mpiasa 20 000 ity frantsay ity nanampy azy nanao izay famokarana tiany natao. Efa saika anisan’ny tany nanana indostria matanjaka momba ny vy isika raha izany no niitatra.

Sokay sy siramamy

Ity no toerana famokarany tafondro sy ny vanjany - Rarivatobe, mirefy iray metatra ny fototra

Nanangana lafaoro kelikely iray koa izy, namokarany sokay teto an-toerana, mitovitovy amin’ny simenitra, nampisaina tamin’ny fanaovana fotodrafitrasa tamin’ izany, ankoatra izay nafarana tany ivelany.
Nanorina toerana iray niompiana biby isan-karazany toy ny “antilopes”, ragidro, rameva, lalomena (hippopotam) tao Andranobiby izy, izay voalaza fa novonoin’ny olona, folo andro taorian’ny nahafatesany ny taona 1857.
Nisy ozinina famokarana siramamy najorony tao Lohasaha, akaiky an’Andranobiby koa.
Ao Mantasoa no nanorenany trano vato goavambe, namokarana tafaondro sy vanja.

Mpanorina trano…

Ity ny dobo fandroan'ny mpanjaka Ranavalona I, nataon'i Jean Laborde

Natsangany ny lapa eny Manjakamiadana ny taona 1845, ka vita ny taona 1847. Vitany ny namokatra tafondro 150. Anisan’izany ilay goavana indrindra, ”Besakafo”, nila vanja be dia be rehefa mamahana azy. Nasain’ny Mpanjaka nataony koa ny fitarihana rano fisotro niakatra tao Anatirova. Nanorina trano maro i Jean Laborde, toy ny teny Ambohitsorohitra, teo amin’ny toerana misy ny minisiteran’ny varotra, amin’izao fotoana izao. Potika tamin’ny taona 1920 io trano io. Nanao trano koa izy eny Andohalo, izay mbola ao.

Sy fasana…

Namboly ireto karazan-kazo vahiny nentiny avy any Aostralia ireto i Jean Laborde

Ankoatra ny trano dia anisan’ny nanorina fasana goavana teto koa izy: Fasan-dRainiharo, Ratsarahoby sy Rainimboay ao Ambatomitsangana-Ankadifotsy, Rainitoponiera ao Ambatomainty, Rainisoa- Ravanomanana ao Ambatomainty.
Teo anelanelan’ny taona 1831 sy 1857, milina marobe no noforoniny, namokarana taozavatra toy ny savony, labozia, biriky, tavoahangy, lovia bakoly ohatra. Lisitra taozavatra iray lavabe, mahafeno pejy no efa novokarin’i Jean Laborde, hita ao amin’ny tranony, ao Mantasoa. ”Raha mba naka tahaka sy nanohy fotsiny ny zavatra vitan’i Jean Laborde isika, efa lasa lavitra ny Malagasy”, hoy Jean Firmin, Tanora iray nitsidika tao Mantasoa. Nilevina tao amin’ny fasana nataony ho azy tao Mantasoa izy fa nalain’ny havany nody any Frantsa ny 16 oktobra 2005, faha-200 taona nahaterahany.

Nangonin’i Barphil Andriantsiferanarivo

0 Fanehoan-kevitra

Lahatsoratra hafaMiverena @ pejy fandraisana

	Fiainana mpanakanto – «Tsy nisakaiza velively tamin’i Jerry Marcoss aho», hoy i Farah John’s MPANDIHY SY MPIHIRA TAO ANATIN’NY TARIKA JERRY MARCOSS NO NAHAFANTARANA AN-DRASOLOFONJATOVO FARAH SAMÜELINE, NA FARAH JOHN’S, TALOHAN’NY NIKOPAHANY ELATRA IRERY TEO AMIN’NY SEHATRY NY MOZIKA. HEHY TSOTRA NO NAMALIANY NY FILAZANA FA NISAKAIZA TAMIN’I JERRY MARCOS IZY. NABORAK’I FARAH JOHN’S FA OLON-TIANY DIA TSY AO ANATIN’NY TONTOLON’NY MOZIKA MIHITSY. Toy ny ankamaroan’ireo mpanakanto, dia fitiavana mozika hatramin’ny fahakely no nitarika an’i Farah John’s hiditra amin’ny sehatry ny mozika. Efa tao anaty rany ka notohizany tamin’ny fidirana ho mpikambana tao amin’ny antoko mpihira tany Vohemar, nanomboka teo amin’ny faha-8 taonany. Rehefa feno 18 taona izy no niakatra teto an-drenivohitra. Tao anatin’ny faniriany ho mpihira, dia ny zaobaviny, vadin’ny zokiny lahy, no nifankahalala tamin’i Jerry Marcoss ka nampifanatona azy ireo. «Taorian’ny lozam-pifamoivoizana nitranga tamin’ ny tarika Jerry Marcoss, ny taona 2004 no tafiditra tao amin’ny tarika aho», araka ny fitadidian’i Farah John’s. Nialoha izay anefa, efa nanana ny lazany teo amin’ny sehatry ny dihy tany Vohemar ary nivoy karazan-dihy maro tao anatin’ny tarika «Hells Angel’s», izay efa nahafantaran’ny maro azy ihany koa, na tamin’ny andron’ny sekoly na tamin’ireo fety ho an’ny fialan-tsasatra izy. «Tsy maintsy nandihy foana izahay isan’andro tamin’izany fotoana izany», araka ny fitantarany. Izay rahateo no nahatonga azy ho sady mpihira no mpandihy tao amin’ny tarika Jerry Marcoss. Ity farany no nahatsapa ny talentany ka nampirisika an’i Farah John’s hiroso lalindalina amin’ny sehatry ny mozika. Nandeha ny resa-be Nanomboka teo ny resa-be momba ny fiarahan’izy roa ireo. Tsy nahatohina an’i Farah John’s, raha napetraka taminy ny fanontaniana momba io resaka io. Sady nihomehy izy no namaly am-pahatsorana fa “tsy nisy mihitsy ny fisakaizana teo aminy sy i Jerry Marcoss”. “Mpiara-miasa izahay tany am-boalohany. Noho izy nanoro lalana ahy dia mandray azy ho toy ny raiko aho amin’izao fotoana izao”, hoy ihany izy.

	Very saina hatramin’ izao ny renin’ilay zazalahy matin’ny taksibe tetsy Masay NILAOZAN’I ANDRY, ZAZALAHY 14 TAONA, NY FIANAKAVIANY VOKATRY NY LOZAM-PIFAMOIVOIZANA NAMONOAN’NY TAKSIBE AZY, TETSY AMIN’NY LALAN’NY FARIHY MASAY, NY SABOTSY TEO. VOA MAFY VOKATR’ITY FAHAFATESAN-JANANY ITY NY RENIN’I ANDRY. NAHAGAGA FA TSY FANAON’ITY ZAZALAHIKELY ITY NY MAKA TRONDRO ETSY MASAY, KANEFA DIA NOHO NY FIHAZAKAZAHANY HAKA ILAY TRONDRO MBA AZONY NO NAMOIZANY NY AINY.

	Faran’ny herinandro CLUB NAUTIQUE IVATO «Tafaray samikaka» hiarahan’i Wawa, Vaiavy Chila, Jarifa, Ramora Favori ary Tinah-Ti» Na teo aza ny fahavoazana nahazo azy, dia vonona hiatrika ny fampisehoana izay hiarahany amin’ny mpanakanto maro eny amin’ny Club Nautique Ivato, Ramora Favori. Hotanterahina ny alatsinain’ny Pantekôty izao ny «tafaray samikaka», izay hiarahana amin’i Wawa, Vaiavy Chila, Jarifa ary Tinah-Ti.

	Mananara Avaratra – Misy ambadika ny raharaha andramena Mampiahiahy ny zanak’i Mananara Avaratra ny fihetsiky ny manampahefana sasany, izay toa tsy taitra mahita ny fandripahana sy fanondranana ny andramena. Ny hafa aza dia manararaotra ny zava-misy hangoronan-karena. Ny mponina any an-toerana no mahita ifotony ka mitantara ny tena ao ambadiky ny raharaha andramena «Zaha-poagna sy atô tsy hita ny fandrobagna boaderôzy aty aminay.

	Fotodrafitrasa – Misedra lava ny tsy fahampiana kianja ireo mpanao fanatanjahantena Olana sedrain’ny ankamaroan’ny mpikarakara hetsika na fihaonana momba ny fanatanjahantena ankehitriny ny tsy fahampian’ny fotodrafitrasa azo ilalaovana, na an-tanàn-dehibe na eny ambanivohitra. Misy koa ny tsy fahampian’ny fikojakojana azy ireny ary ao koa ireo efa antitra ka tsy azo ilalaovana na tsy manara-penitra intsony. Ahiana tsy hahitam-bahaolana ity tsy fahampian’ny fotodrafitrasa ara-panatanjahantena ity. Matetika ny vola azo kely avy amin’ny fihaonana iraisam-pirenena no hararaotina hanatsarana ny kely ananana. Ekipa vitsy no tsy manofa kianja Azo isaina amin’ny ratsan- tanana ny ekipa tsy manofa kianja hilalaovana, amin’ny taranja rehetra, raha ny eto amintsika no resahina. Miankina amin’ny politika arahin’ny mpitantana ireny fotodrafitrasa ireny matetika ny fahatezan’izy ireny na tsia. Samy hafa koa matetika ny olana atrehan’ ny taranja lalaovin’ olon-tokana sy ny taranja itambaram-be. «Manofa 80 000 ariary isam-bolana ny toerana azonay ilalaovana rugby izahay. Efatra ora isan-kerinandro na adiny roa isaky ny milalao no azonay ampiasana azy ho an’ny kianja fotsiny. Tsy mbola manana toerana manokana na foibe azo ivoriana na azo ikolokoloana hozatra izahay, ankoatra ny olana ara-pitaovana na eo amin’ny rugby na ny kitra», hoy ny mpitantana ekipa iray efa am-polo taona maro nijoroana. «Manofa isam-bolana ny toerana fanaovanay fifanintsanana ara-panatanjahantena izahay, isaky ny sabotsy sy alahady. Olana koa anefa ny fiambenana ny manodidina ny kianja. Misy ireo misompatra, minia mametraka fiara eny an-tsisin’ny kianja, hanelingelenana ny fizotran’ny lalao. Misy mamaky ny baolina ilalaovana raha sendra lasa any amin’ny taniny. Nahita izany izahay na teny Ambohimangakely, na Ambohimanarina, na Fort Duchesne na Andoharanofotsy. Misy aza minia mamefy ny kianja fotsiny noho ny fialonana», hoy Randrianindrina John, mpandrindra fihaonana ara-panatanjahantena eto Antananarivo. Sasatra ny manarina kianja Ho an’ny Fimita, mpikarakara fihaonana eo amin’ny kitra lalaovin’ olona fito eny amin’ny Boulevard de l’Europe dia asa goavana no miandry azy isan-kerinandro vokatry ny fampiasan’ny fiarakodia vaventy ny toerana ilalaovana. «Voatery mitaona tany izahay hanotofana ny lavadavaka avelan’ireo kamiao lehibe mivezivezy eo amin’ny kianja, mialohan’ny hilalaovana isan-kerinandro», hoy Gilbert Fanahisoa, ao amin’ny Fimita. Voatery nampiato ny lalao nokarakarainy koa i Tanteliharimalala Annie, hany vehivavy mpandrindra lalao ara-panatanjahantena ho an’ny kitra lalaovin’ olona 11, eny Mahazoarivo atsinanana noho ilay kianja dibo-drano sy feno lavadavaka tamin’ny nandalovan’ny orambe farany teo. Namoaka vola mihitsy izy nanamboarana ilay toerana ka tamin’ny Paska teo vao mba azo nilalaovana sy nanohizana ny fihaonana efa nomanina. Dobo filomanosana sivy Dobo filomanosana sivy ihany no hany azon’ny mpitia fifaninanana lomano 1 000, hanazaran-tena manerana ny Nosy. «Fotodrafitrasa efa niorina tany amin’ny taona 1960 sy 1980 ny ankamaroan’ny dobo filomanosana eto amintsika ka efa tsy manara-penitra ny ankamaroany. Toy ny lalana eto amintsika ihany, atahorana tsy ho azo ampiasaina intsony ny ankamaroany noho ny tsy fahampian’ny fikojakojana, vokatry ny tsy fahampiana ara-bola eo amin’izay mitantana azy», hoy Razafimahatratra Dina, tale teknika nasionaly eo amin’ny taranja ny tenisy. Ilaharana na efa andoavam-bola aza Ny toerana azo ilalaovana tennis, ohatra dia marobe izy ireny no eo am-pelatanan’olon-tsotra. «Saika natao fitadiavam-bola ireny kianja filalaovana tennis ireny. Misy andoavana saram-pampiasana 700 000 Ariary isan-taona na latsakemboka 100 000 ariary vao azo ampiasaina. Misy klioba mampandefitra ny fanomanana ireo solofo dimbin’ny ala, ka izay manam-bola ihany no mibahan-toerana. Na mandoa volabe aza ny olona, mbola milahatra ela vao mahazo kianja. Izay no mampalaina ny olona amin’ny fanatanjahantena. Ny kianja ao Ankatso, ohatra, noho ny politika narahin’ny mpitantana azy dia saika ny 90% ny sangany eo sasany amin’ny mpitia lalao tennis no novolavolaina tao», hoy Razafimahatratra Dina. Isaky ny alarobia sy sabotsy amin’ny 12 hatramin’ ny 4 ora, atokan’ny mpitantana ho an’ireo solofo dimbin’ny ala amin’ity taranja ity ny kianja eny amin’ny oniversite Ankatso. Toeram-pianarana lehibe vitsivitsy ihany noho izany no afaka mametraka politikam-pampianarana momba ny fanatanjahantena ao anatin’ny sekoly misy azy, noho io tsy fahampian’ny fotodrafitrasa io. Taranja roa na telo ihany Any amin’ny firenena sasany dia nisy nifidy nanangana foibe fanazarantena ho an’ny taranja vitsivitsy, izay heveriny fa tokony hatosika toy ny kitra, baskety, rugby, ohatra na kitra, lomano, atletisma. Raha momba ny lomano, ohatra dia tokony hisy dobo filomanosana, efitra fisoloana akanjo, efitra fatorian’ny atleta, toeram-pisakafoanana ho an’izay voafantina hanaraka fiofanana na fanazarantena ny foibe atsangana. «Latsa-danja hatrany ny fikarakarana ny fotodrafitraasa ho an’ny taranja iombonambe raha mitaha amin’ny taranja lalaovin’ olona vitsy , izay mora kokoa ny sara fanorenana na fikarakarana azy. Natsangana, ohatra ny Lapan’ny Fanatanjahantena sy ny Kolontsaina ary mba mahazo ny vola hihodinana. Mahazo vahana kokoa anefa ny kolontsaina noho ny fanatanjahantena amin’izany», hoy Razafimahatratra Dina. Mampihemotra ny fitiavana fanatanjahantena izay fahasarotan’ny fampiasana fotodrafitrasa izay. Refin’ny kianjana kitra manara-penitra : Kitra lalaovin’olona 11 : 110 x 68 m Kitra lalaovin’olona 9 : 90 x 70 m Kitra lalaovin’olona 7 : 70 x 60 na 50 m Kitra lalaovin’olona 5 na 4 : 35 x 15 m na 45 x 30 m raha misy mpiandry tsatokazo. Refin’ny kianjana baskety : 28 x 15 m amin’ny ankapobeny. Nampitomboin’ny FIBA kely anefa ny habeny tamin’ny 2010. Refin’ny kianjana volley : 18 x 9 m miampy sisiny 3 m. Refin’ny kianjana tennis : 23,77 x 8,23 m. Nangonin’i Barphil Andriantsiferanarivo

Hijery hafa